بقعه شیخاحمد جامی
خراسان رضوی
بقعه شیخاحمد جامی
درباره جاذبه
آرامگاه شیخ احمد جامی با قدمتی نزدیک به ۸۰۰ سال، در شهرستان تربت جام واقع در استان خراسان رضوی است. این بنا درون شهر است و مربوط به سدهٔ ۹ تا سدۀ ۱۲ ه.ق است. این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ۱۷۴ بهعنوان اثر ملی به ثبت رسیده است. شیخ الاسلام «احمد ابن ابوالحسن جامی نامقی ترشیزی» یا شیخ احمد جام (۵۳۶-۴۴۰ ه.ق) معروف به «ابونصر احمد ژندهپیل» یا به اختصار «ژندهپیل» از عارفان و صوفیان بنام دورۀ سلجوقی بود. زادگاه او نامق از دیار ترشیز یا کاشمر فعلی بوده است. پس ازآن که شیخ الاسلام احمد در کنار خانقاهش روی در نقاب خاک کشید، مریدانش که برخی حکمران و نیز زمامداران سیاسی بودند به خاطر ارادت شان بناهایی زیبا پیرامون مزارش بر پا کردند . آرامگاه شیخ احمد جام منور حضرت شیخ الاسلام احمدجام نزدیک به ایوان مرتفع مزار در فضای باز به صورت با شکوهی قرار دارد. محل آرامگاه با مصالح آجر و گچ به شیوه ای خاص از سطح محوطه بالا آمده و درخت کهنسالی به صورت خودرو با شاخه های فراوانش در میان قبر روییده است که زایرین تربت شیخ، اعتقاد خاصی به آن دارند.منور حضرت شیخ الاسلام احمدجام نزدیک به ایوان مرتفع مزار در فضای باز به صورت با شکوهی قرار دارد. محل آرامگاه با مصالح آجر و گچ به شیوه ای خاص از سطح محوطه بالا آمده و درخت کهنسالی به صورت خودرو با شاخه های فراوانش در میان قبر روییده است که زایرین تربت شیخ، اعتقاد خاصی به آن دارند.رویش درخت براین مزار کنایه ازجاودانگی یاد و خاطرۀ شخصیت مدفون و از کرامات و برکات اوست که دربارۀ آن روایت ها و داستانهای بسیاری نقل می کنند و حتی در بین اشعار و ترانه های محلی و بومی تربت جام این درخت پسته برای خود جایگاهی دارد. محجری از سنگ مرمر، مزار را محصور کرده و هجده پایه ازسنگ مرمر سیاه در بین آن زیبایی خاصی به محجر داده است. بر اطراف این قسمت در طول قرون واعصار دست نوشته ها و یادگارهایی ازمسافران و زایران مطاف اهل دل برجای مانده است. همچنین دو سنگ نیز بربالای سر و پایین پای مقبرۀ شیخ نصب شده است. سنگ مزارهای مجموعه این نوع سنگها که از نظر شکل به دو دستۀ افراشته و صندوقی تقسیم می شوند، هریک دارای مشخصات مشابه و متفاوت نسبت به سنگ نوع دیگرهستند؛ از جمله با توجه به بررسی ها چنین به نظرمی رسد که هرچه مقام مدفون در رتبۀ بالاتری قرار داشته، ارتفاع سنگ مزار او نیز بیشتر بوده و همین طور ظرافت تزیینات و دقت در ساخت و نقش کتیبه ها به همان نسبت افزایش می یافته است. ایوان این مجموعه که حدود سی متر ارتفاع دارد، در نیمهی اول قرن هشتم هجری بنا شده است. قبل از پایان گرفتن کار بنای ایوان معمار آن دار فانی را وداع گفت و ادامه آن به فرزندش «غیاد الدین بن مطهر» واگذار شد. فضای معماری ایوان در مجاورت گنبدخانه با سقفی نیمگنبدی و تزئینات کاربندی با دو ورودی مستقل مسیر ارتباطی به بناهای طرفین خود ـ مسجد کرمانی و گنبد سفید ـ را پدید آورده است.ایوان با ارتفاعى در حدود ۳۰ متر در برابر گنبد قرار گرفته و با قوس هشت قسمتى و سقف نیم گنبدى کاربندى شده است و در طرفین ایوان، مسجد کرمانى و مسجد گنبدى سفید قرار گرفته که از داخل ایوان، دو درگاه به آنها راه دارد. دو گلدسته کوتاه شش ضلعى در بالاى ایوان جاى گرفته که ساخت آنها را به شخصى به نام «شیخ اسماعیل خان مستوفى الممالک» که مستوفى کل کابل و قندهار در زمان نادرشاه است، نسبت مىدهند. نماى پشتی ایوان، شامل دو بخش مىشود: نخست، قسمتى که طاق ایوان را در بر مىگیرد و مستقل از گنبدخانه است. پس از این قسمت، دیواره پشت پیشانى ایوان قرار گرفته است که در دو طرف آن، بدنه شش ضلعى منارهها قرار دارد و در هر یک از آنها، درى تعبیه شده که از آن طریق مىتوان به رواق پشت ایوان راه یافت. دیگری قسمت مأذنههایى است که کوچکتر از بدنه زیرین خود ساخته شدهاند. در تزیین ایوان، از کاشىکارى و گچبرى استفاده شده است. در این ایوان، دو نوع کاشىکارى متعلّق به دو دوره مختلف به کار رفته است؛ نخست، کاشیهاى فیروزهاى شش گوش منقوش که با نقوش گل و برگ و ستاره ۱۶ پر به رنگهاى سیاه، لاجوردى و فیروزهاى بر زمینه سفید تزیین شدهاند و کاشىیهاى فیروزهاى رنگ مثلثی کوچک که با نقوش اسلیمى و به رنگ سیاه منقوش شده و چهارگوشه کاشىهاى شش گوش بزرگ را پر کردهاند. نوع دوّم، کاشى کارى معرّق دور صفوى (۱۰۲۲هجری قمری) است که تمامى نماى ایوان، از اسپر و پیشانى آن گرفته تا زیر قوس را با نقوش هندسى، حیوانى، گیاه و کتیبههاى ثلث با رنگهاى سفید، سیاه، آبى، فیروزهاى، لاجوردى، سبز روشن، قهوهاى روشن و سیر و زرد پوشاندهاند. علاوه بر کاشىکارى، از گچبرى نیز در چند جاى ایوان استفاده شده که همه، متعلّق به یک دوره نیستند.