حمام مهدی قلی‌بیک

درباره جاذبه

حمام مهدی قلی بیک (حمام شاه) مربوط به دوره صفویه است و در مشهد، ابتدای بازار بزرگ، جنب مسجد شاه واقع شده و این اثر در تاریخ ۵ اردیبهشت ۱۳۵۶ با شمارهٔ ثبت ۱۳۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در شهر مشهد و در راسته بازار بزرگ و نزدیک به مسجد هفتاد و دو تن امروزی فضای حمام قدیمی مهدی قلی بیک بنای یکی از امرای تیموری معروف به مسجد قرار دارد که به سال ۱۰۲۷ قمری ساخته شده است. این حمام مجموعه ای از فضا های متعدد بوده و بزرگترین و زیباترین بخش آن بخش بینه حمام با هشت ستون و تزئینات نقاشی است.حمام مهدی قلی بیک» در کنار «مقبره امیر ملکشاه» (مسجد شاه، مسجد هفتاد و دو تن) در ضلع بیرونی سردر غربی صحن جامع حرم مطهر حضرت رضا (علیه‌السلام) قرارگرفته و از جهت دیگر، در خیابان اندرزگو (خسروی نو)، انتهای بازار بزرگ (بازار فرش‌فروش‌ها) واقع‌شده است. تاریخچه و معرفی بنا حمام مهدی قلی بیک در سال 1027ق به دستور مهدی قلی بیک، ساخته شد و وقف ساحت مقدس حضرت رضا علیه‌السلام گردید. به علت هم‌جواری با بنای تاریخی مسجد شاه (مقبره امیر ملکشاه) و نیز نزدیک بودن به حرم مطهر رضوی، قبلاً به «حمام شاه» و بعد از انقلاب اسلامی به «حمام رضوی» شهرت داشته است. این حمام تا سال 1367 دایر بوده است، اما از حدود سال 1369 به‌تدریج به‌صورت متروکه درآمد. این بنا در اردیبهشت 1356 به شماره 1374 در فهرست بناهای تاریخی کشور ثبت شد و در سال 1378 با دستور مقام منیع تولیت عظمای آستان قدس رضوی عملیات بازسازی آن آغاز گردید. عملیات مرمت و احیای بنا توسط معاونت حفظ و احیای سازمان میراث فرهنگی استان خراسان و با همکاری معاونت فنی و عمران موقوفات آستان قدس رضوی انجام گرفت و فضاهایی چون سر در، هشتی ورودی، سر بینه (رختکن)، میاندر (مفصل ارتباط بین دو فضای گرمخانه و سر بینه)،گرمخانه، نظافت خانه ، خزینه ، چال‌حوض (استخر آب سرد) ، تون (گلخن) و فضای گربه‌رو مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و درنتیجه این امر، مساحت حمام، به 2000 مترمربع رسید. این بنا یکی از بزرگ‌ترین حمام‌های ایران است که ساختاری بسیار زیبا از حمام‌های قدیمی را به نمایش می‌گذارد. محوطه ورودی حمام به‌وسیله پلکانی و با انحنایی ملایم به هشتی کوچکی وصل می‌شود که پس از عبور از آن، با گردش به سمت راست به سربینه وارد می‌شویم. در فضای سربینه هشت ستون سنگی به صورت هشت و نیم هشت، پوشش گنبدی را استوار نگه‌داشته است که با تعبیه تعدادی گلجام (نورگیر) با ابعاد متفاوت در سقف، روشنایی سربینه تأمین‌شده است. ارتفاع نسبتاً زیاد کف تا سقف حمام و همچنین تعدد گلجام‌ها و تنوع ابعاد آن، نورپردازی منحصربه‌فردی به این بنا بخشیده است به‌گونه‌ای که از طلوع تا غروب آفتاب با چرخش خورشید، زوایای مختلفی از حمام، تاریک و روشن می‌شود و موجبات تلطیف فضا به‌ویژه در قسمت سربینه را فراهم می‌سازد. سازه اصلی بنا از جنس آجر بوده و آهک، ساروج، سنگ، شیشه، فلز و کاشی از دیگر مصالح به‌کاررفته در این حمام است. حمام در فرهنگ اسلامی دین مبین اسلام به رعایت بهداشت اهمیت بسیار می‌دهد. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: پاکیزگی نشانه ایمان است. در فرهنگ اسلامی، حمام از دو جهت موضوع علم طب بوده است: نخست خواص درمانی حمام؛ دوم رعایت اصول بهداشتی در ساختمان بنا و نگه‌داری بهداشت در حمام. از همین رو حمام، فصل مشترک بین طب و معماری است. حمام نهادی اجتماعی و محفلی ادبی و هنری و محلی برای تعاملات اجتماعی و مکانی تفریحی و محکمه‌ای برای حل مشکلات و رفع مشاجرات بوده که در آن مراسم آیینی خاصی نیز برگزار می‌شد؛ ازجمله: حنابندان، ختنه‌سوران، آشتی‌کنان، بخت‌گشایی، آرایش و پیرایش، از سوگ درآوردن سوگواران، حمام زایمان، حمام توبه، حمام زیارت، نقّالی و قصه‌گویی، معامله و تجارت، ایفای نقش رسانه و پخش اخبار و ... . از مشاغل قدیمی در حمام نیز می‌توان به این موارد اشاره کرد: استاد حمّامی (گرمابه‌دار)، دلّاک (کیسه‌کش)، مشت‌ومال‌چی، قهوه‌چی، لنگ بیار، صابون زن، حجّام، جامه‌دار، کوزه انداز (نظافتچی خزینه)، سلمانی، تون‌تاب و... . سر بینه با تزییناتی چون نقاشی و کاشی‌های زیر رنگی مزین شده است. این قسمت دارای ساروج بری و گچ کاری منحصر به فردی با تعداد 28 لایه بوده که از این تعداد، 13 لایه دارای تزیینات نقاشی است. قدیمی‌ترین لایه نقاشی به دوره صفوی و جدیدترین لایه، به اواخر دوره قاجار (1343ق) مربوط می‌باشد. لایه اخیر با موضوعاتی مانند تصاویر پهلوانان، داستان‌های شاهنامه، افسانه‌های عامیانه و قدیمی رایج در میان مردم و صحنه‌هایی از زندگی اجتماعی و محلات قدیمی شهر مشهد و ماه‌های سریانی سال در معرض دید قرار دارد. قوس‌های به‌کاررفته در سربینه از نوع «پنج و هفت» و «شاخ بزی» است که ملهوم از معماری سبک اصفهانی است. «کاربندی» سقف سربینه نیز از دیگر تزئینات معماری بنا به شمار می‌آید. سربینه حمام دارای چهار صفّه است که سه صفّه برای تعویض لباس و قرار دادن البسه عامه مردم و یک صفّه به‌عنوان شاه‌نشین (که بزرگ‌ترین صفّه (غرفه) حمام و دارای نور مطلوب بوده و در ضلع شمالی می‌باشد)، ویژه بزرگان و اشراف مورداستفاده قرار می‌گرفته است. علاوه بر فضاهای یادشده، در حمام‌ها جایگاهی برای استقرار صاحب گرمابه(استاد حمّامی/ گرمابه‌دار) در نظر می‌گرفته‌اند که در این محل، وی ضمن محاسبه هزینه ارائه خدمات، لوازم موردنیاز مراجعین مانند کیسه، لیف، صابون و... را نیز تأمین می‌کرده است.بعد از سربینه (رختکن)، فضایی به نام «هشتی» یا «میاندر» وجود دارد که ارتباط‌دهنده دو فضای سربینه و گرمخانه است. در وسط هشتی، حوض کوچکی است که فرد، پای خود را پس از بیرون آمدن از گرمخانه، درون آب سرد آن شسته و سپس وارد سربینه می‌شده است. پاشویه کردن موجب می‌شد حرارت بدن از طریق کف پا کاسته شود و بدن افراد، آمادگی ورود به فضای سرد سربینه را پیدا نماید. گرمخانه پس از گذشتن از هشتی وارد گرمخانه می‌شویم که محل اصلی شستشوی تن و استحمام می‌باشد. فضای گرمخانه، مربع شکل و دارای چهارستون در وسط است که پوشش گنبدی شکل سقف، مشتمل بر چندین گلجام (نورگیر)، بر روی آن‌ها قرارگرفته است. در اطراف گرمخانه، سه غرفه وجود دارد که برای نشستن و استحمام مورداستفاده قرار می‌گرفته است. در قسمت غربی گرمخانه، خزینه آب گرم حمام قرار داشته که سطح آن از کف گرمخانه بلندتر است. آب حمام اوایل از یک قنات و بعدها از چاه موجود در سربینه تأمین می‌شده و از طریق شبکه آب‌رسانی، شامل تنبوشه‌ها و حوضچه‌های تصفیه، به خزینه می‌رسیده است و در دیگ‌های مسی کف خزینه به نام «تیان»، گرم و به‌طور منظم به قسمت‌های مختلف حمام هدایت می‌شده است. در ضلع شمالی گرمخانه، فضایی کوچک به نام نظافت خانه(نوره‌کش‌خانه) وجود دارد که مکانی برای از بین بردن موهای زائد بدن بوده است. دو اتاق در دو طرف خزینه آب گرم قرارگرفته است. در اتاق شمالی، سه عدد حوضچه تصفیه آب سرد قرار داشته است که گل‌ولای موجود در آب، در آن ته‌نشین می‌شده و سپس آب تصفیه‌شده به خزینه منتقل می‌گردید. از اتاق دیگر، افرادی که معلول و یا به بیماری‌های مسری مبتلا بودند برای استحمام استفاده می‌کردند و از طریق دریچه تعبیه‌شده در آن‌که به خزینه راه دارد، آب گرم موردنیاز خود را از خزینه برمی‌داشتند، این اتاق به «خلوت یا خلوت گاه» معروف بوده است. در برخی حمام‌های قدیمی، خلوت گاه؛ فضایی است دارای حوضچه‌های کوچک به نام دستک و برای استحمام بزرگان و امرا کاربری داشته است. کف گرمخانه از سنگ سخت اطراف شهر مشهد و بسیار مستحکم بوده که آب در آن نفوذ نکند و عفونت بدان راه نیابد. تون (گلخن یا آتشخانه) در پشت خزینه، فضای تون (گلخن یا آتشخانه) قرار دارد که محل برافروختن آتش و منبع تأمین انرژی گرمایی حمام می‌باشد. شخصی که مسئول تأمین سوخت و گرمایش حمام بود، «تون‌تاب» نامیده می‌شده است. تون‌تاب پس از تهیه سوخت حمام (شامل هیزم، خار و خاشاک، فضولات حیوانی و هر چه قابل اشتعال باشد) آن‌ها را درون کوره تون می‌گذاشت که زیر تیان‌ها قرار دارد و آتش را روشن می‌کرد. گرما و دود ناشی از سوختن هیزم، به‌وسیله انشعاباتی به نام «گربه‌رو» به بیرون منتقل می‌شد. این انشعابات به‌صورت کانال‌هایی باریک از تون شروع‌شده و در کف گرمخانه به‌صورت مارپیچ تا سربینه ادامه داشت و به تعدادی دودکش در دیوارهای سربینه حمام ختم می‌گردید. به این طریق، کف و دیوارهای حمام گرم می‌شد. بنا بر این «سیستم گرمایش از کف» که در معماری ساختمان‌های امروزی به کار می‌رود، قرن‌ها پیش توسط معماران خلاق ایرانی به کار می‌رفته است. از خاکستر باقی‌مانده در کانال تون، به‌عنوان «مواد شوینده» و همچنین در ساخت «ملاط ساروج»، استفاده می‌شده است.

امکانات رفاهی

مکان‌های نزدیک